آموزش بیمار — بیماری‌های ریه
آسم کودکان چیست؟ علت، علائم، تشخیص و درمان
آسم شایع‌ترین بیماری مزمن دوران کودکی است. در آسم، راه‌های هوایی کودک ملتهب و حساس میشوند؛ یعنی در برابر محرک‌ها (مثل سرماخوردگی، گرد و غبار یا هوای سرد) بیش از حد واکنش نشان می‌دهند و تنگ میشوند. همین تنگی راه‌های هوایی باعث سرفه، خسخس سینه، احساس فشار در قفسه سینه و تنگی نفس میشود.
نوشته و بازبینی: دکتر بهروز مؤمنی، فوق تخصص ریه
آسم کودکان چیست؟
علائم آسم در کودکان معمولاً می‌آید و می‌رود؛ ممکن است کودک هفته‌ها خوب باشد و بعد در اثر سرماخوردگی یا یک محرک، علائم برگردد. آسم درمان قطعی ندارد، اما با درمان درست میشود آن را کاملاً کنترل کرد و کودک میتواند مثل هم‌سن‌هایش بازی کند، ورزش کند و به مدرسه برود.
علت‌ها و عوامل خطر
علت دقیق آسم مشخص نیست؛ ترکیبی از وراثت و محیط در آن نقش دارد:
- سابقه خانوادگی: اگر پدر، مادر یا خواهر و برادر کودک آسم یا آلرژی داشته باشند، خطر آسم در کودک بیشتر است.
- آلرژی و حساسیت (آتوپی): اگزما، آلرژی بینی یا حساسیت غذایی در کودک، با آسم همراه است.
- عفونت‌های ویروسی: سرماخوردگی‌ها و عفونت‌های تنفسی در سال‌های اول زندگی، بهخصوص در کودکانی که زمینه آلرژی دارند، می‌توانند زمینه‌ساز آسم باشند.
- دود سیگار: دود سیگار در دوران بارداری و دود دست‌دوم در خانه، خطر آسم و شدت آن را بیشتر میکند.
- آلودگی هوا: هوای آلوده شهرها و دود ناشی از سوخت‌های خانگی.
- زایمان زودرس و وزن کم هنگام تولد: نوزادانی که زود به دنیا می‌آیند یا وزن کمی دارند، بیشتر در معرض آسم‌اند.
- جنسیت: در دوران کودکی آسم در پسرها شایع‌تر است؛ در نوجوانی این تفاوت کمتر میشود.
علائم
- سرفه‌های مکرر، به‌ویژه شب‌ها، صبح زود و هنگام ورزش یا خنده و گریه.
- خسخس سینه — صدای سوت‌مانند هنگام بازدم.
- احساس فشار یا سنگینی در قفسه سینه.
- تنگی نفس، به‌ویژه هنگام دویدن و بازی.
- سرفه‌ای که بعد از سرماخوردگی هفته‌ها طول می‌کشد و خوب نمی‌شود.
- بیدار شدن از خواب به‌علت سرفه یا تنگی نفس.
علائم آسم در کودکان ممکن است فقط به‌صورت سرفه‌های شبانه یا سرفه هنگام ورزش باشد و خسخس واضحی شنیده نشود؛ به همین دلیل گاهی دیر تشخیص داده میشود.
علائم خطر — در این موارد فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- تنگی نفس شدید یا تنفس خیلی سریع و سخت.
- کودک نمی‌تواند یک جمله کامل را بگوید.
- فرورفتگی قفسه سینه و دنده‌ها هنگام دم (تورفتگی بین دنده‌ها و زیر دنده‌ها).
- کبود شدن لب‌ها یا صورت.
- اسپری تسکیندهنده اثر نمی‌کند یا اثرش خیلی زود از بین می‌رود.
- خواب‌آلودگی، بی‌حالی شدید یا گیجی.
در این موارد منتظر نمانید؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
تشخیص
- شرح حال و معاینه: پزشک درباره سرفه، خسخس، سابقه آلرژی و آسم در خانواده می‌پرسد و به صدای ریه گوش می‌دهد. سابقه تکرار علائم، بهخصوص شب‌ها و هنگام ورزش، سرنخ مهمی است.
- اسپیرومتری (تست عملکرد ریه): در کودکانی که به‌اندازه کافی بزرگ‌اند — معمولاً از حدود ۵ تا ۶ سالگی — میشود با دمیدن در دستگاه، میزان گرفتگی راه‌های هوایی را اندازه‌گیری کرد. کودکان کوچک‌تر معمولاً نمی‌توانند این تست را درست انجام دهند.
- پیک‌فلومتر (اندازه‌گیری جریان بازدمی): دستگاه کوچکی است که کودک در خانه با آن شدت بازدم را اندازه می‌گیرد؛ به پیگیری روند بیماری و تشخیص زودهنگام تشدید کمک میکند.
- آزمایش حساسیت: در بعضی کودکان برای پیدا کردن آلرژن‌های محرک.
- آزمایش درمانی: در کودکان کوچک که تست عملکرد ریه ممکن نیست، گاهی پزشک برای مدتی داروی آسم را تجویز میکند و با بهبود علائم، تشخیص تایید میشود.
- عکس قفسه سینه: معمولاً لازم نیست؛ فقط وقتی علائم غیرمعمول باشد یا تشخیص دیگری مطرح باشد.
درمان
- کورتون استنشاقی (داروی کنترل‌کننده روزانه): مهم‌ترین داروی کنترل آسم است؛ التهاب راه‌های هوایی را کم میکند و از تشدید جلوگیری میکند. باید هر روز و به‌طور منظم مصرف شود، حتی وقتی کودک حالش خوب است.
- اسپری تسکیندهنده (گشادکننده سریع‌الاثر): برای مواقع تنگی نفس و سرفه؛ راه‌های هوایی را سریع باز میکند. اگر کودک بیشتر از دو بار در هفته به آن نیاز دارد، یعنی آسم کنترل نشده و باید به پزشک مراجعه کرد.
- اسپیسر (محفظه نگهدارنده): وسیله‌ای است که به اسپری وصل میشود و کمک میکند دارو به‌جای دهان، به ریه برسد. استفاده درست از اسپیسر برای کودکان بسیار مهم است و باید تکنیک آن را از پزشک یا داروساز یاد گرفت.
- برنامه اقدام مکتوب برای آسم: یک برگه که در آن نوشته شده روزانه چه دارویی بدهید، در شروع تشدید چه کنید و چه وقت به اورژانس بروید. این برنامه را از پزشک بگیرید و در خانه و مدرسه نگه دارید.
- پرهیز از محرک‌ها: دود سیگار در خانه، گرد و غبار، حیوان خانگی در صورت حساسیت، و هوای آلوده.
- واکسن آنفلوآنزا: هر سال، طبق نظر پزشک.
- در آسم شدید: پزشک متخصص ممکن است درمان‌های تکمیلی را در نظر بگیرد.
پیش از ویزیت: چه چیزهایی همراه بیاوریم؟
- آزمایش‌ها، عکس‌ها و سی‌تی‌های قبلی‌تان را همراه بیاورید.
- فهرست داروهای فعلی و اسپری‌هایی را که مصرف می‌کنید همراه داشته باشید.
- کمی زودتر از زمان نوبت برسید تا ویزیت‌تان بدون عجله انجام شود.
محرک‌ها و تشدید بیماری
تشدید یعنی بدتر شدن ناگهانی سرفه، خسخس و تنگی نفس. شایع‌ترین محرک‌ها:
- سرماخوردگی و آنفلوآنزا.
- آلرژن‌ها: گرد و غبار خانه، گرده گیاهان، حیوانات خانگی.
- هوای سرد و خشک.
- ورزش و فعالیت شدید — با گرم کردن بدن پیش از ورزش و در صورت تجویز پزشک، استفاده از اسپری تسکیندهنده قبل از ورزش، میشود آن را کنترل کرد.
- دود سیگار، دود و بوی تند، و آلودگی هوا.
- تغییر فصل و عفونت‌های تنفسی.
در شروع تشدید خفیف، داروهای تجویز شده را طبق برنامه اقدام مکتوب مصرف کنید؛ اما اگر علائم خطر دیده شد یا اسپری تسکیندهنده اثر نکرد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
پرسش‌های پرتکرار
آیا آسم کودکان درمان قطعی دارد؟
خیر، درمان قطعی ندارد؛ اما با درمان منظم میشود آن را کاملاً کنترل کرد، بهطوری که کودک علائمی نداشته باشد و زندگی عادی داشته باشد.
آیا فرزندم از آسم بزرگ میشود؟
بسیاری از کودکان، بهخصوص آنهایی که آسم خفیف دارند، با بزرگ شدن بهتر میشوند و برخی کاملاً خوب میشوند؛ اما در همه کودکان اینطور نیست. کودکانی که آلرژی شدید دارند یا آسمشان شدید است، بیشتر احتمال دارد آسم در نوجوانی و بزرگسالی هم ادامه داشته باشد.
آیا آسم مسری است؟
خیر، آسم مسری نیست؛ اما سرماخوردگی و ویروسی که باعث تشدید آن میشود میتواند سرایت کند.
آیا اسپریها اعتیادآورند یا ضرر دارند؟
خیر، اسپریهای آسم اعتیادآور نیستند. کورتون استنشاقی در دوز تجویز شده، دارویی ایمن است و مقدار بسیار کمی از آن وارد بدن میشود؛ پزشک رشد و قد کودک را در مراجعات پیگیری میکند. قطع خودسرانه دارو، خطر تشدید و بستری شدن را بیشتر میکند.
آیا کودک مبتلا به آسم میتواند ورزش و بازی کند؟
بله، حتماً. کودک مبتلا به آسم با درمان مناسب میتواند و باید ورزش کند و در بازیهای گروهی شرکت کند. ورزش به تقویت ریه کمک میکند. اگر ورزش باعث سرفه یا خسخس میشود، با پزشک درباره گرم کردن بدن پیش از ورزش و استفاده از اسپری تسکیندهنده صحبت کنید.
فرزندتان سرفه و خسخس مکرر دارد؟
برای معاینه کودک و انجام تست عملکرد ریه (اسپیرومتری) می‌توانید با شماره‌های زیر تماس بگیرید.
ساعات کاری: شنبه تا چهارشنبه ۱۱ صبح تا ۹ شب