آموزش بیمار — بیماری‌های ریه
بیماری‌های ریه در کوهنوردی: ادم ریوی ارتفاع بالا و راه‌های پیشگیری
با بالا رفتن از کوه، فشار هوا کم می‌شود و اکسیژن کمتری به ریه می‌رسد. در ارتفاع ۳۰۰۰ متری، فشار اکسیژن تقریباً یک‌سوم کمتر از سطح دریاست. ریه‌ی سالم معمولاً با این تغییر کنار می‌آید، اما اگر صعود سریع باشد یا بیماری ریوی زمینه‌ای وجود داشته باشد، ریه در معرض خطر جدی قرار می‌گیرد. مهم‌ترین خطر، «ادم ریوی ارتفاع بالا» است که اگر به‌موقع درمان نشود، کشنده است.
نوشته و بازبینی: دکتر بهروز مؤمنی، فوق تخصص ریه
ادم ریوی ارتفاع بالا (HAPE)
ادم ریوی ارتفاع بالا یعنی جمع شدن آب در ریه به‌علت کمبود اکسیژن در ارتفاع. این حالت معمولاً بالای ۲۵۰۰ متر و ۲ تا ۴ روز پس از صعود سریع رخ می‌دهد.
علائم:
- تنگی نفس در حالت استراحت (نه فقط هنگام فعالیت)
- سرفه؛ اول خشک، بعد با خلط کف‌آلود و گاهی خونی
- احساس سنگینی و درد در قفسه سینه
- تپش قلب و کبودی لب‌ها
- ضعف شدید و ناتوانی در ادامه‌ی مسیر
علائم خطر — ادم ریوی ارتفاع: فوراً ارتفاع را کم کنید
تنگی نفس در استراحت در ارتفاع، سرفه با خلط صورتی و کف‌آلود، و کبودی لب‌ها یعنی ادم ریوی — باید فوراً ارتفاع را کم کرد. این وضعیت اورژانسی است.
تشخیص: معاینه و گوش دادن به ریه (صدای رالز، مثل صدای راه رفتن در برف)، اندازه‌گیری اکسیژن خون، و در صورت دسترسی عکس قفسه سینه.
درمان: مهم‌ترین درمان، پایین آمدن سریع است. اکسیژن کمکی و داروهایی که فشار ریه را کم می‌کنند (مانند نیفدیپین) زیر نظر پزشک استفاده می‌شوند. هرگز نباید در ارتفاع ماند و منتظر بهتر شدن بود.
پیشگیری: صعود تدریجی، روزهای سازگاری در ارتفاعات میانی، پرهیز از الکل و داروهای خواب‌آور، و توقف صعود در صورت بروز علائم.
فشار خون ریوی در ارتفاع
کمبود اکسیژن باعث تنگ شدن رگ‌های ریه و بالا رفتن فشار ریه می‌شود. در بیشتر افراد این تغییر موقتی است، اما در کسانی که بیماری ریوی یا قلبی دارند می‌تواند تنگی نفس شدید ایجاد کند.
بیماری مزمن کوهستان (مونگه)
در کسانی که سال‌ها در ارتفاع بالا زندگی می‌کنند، بدن گلبول قرمز بیش از حد می‌سازد و خون غلیظ می‌شود؛ نتیجه آن تنگی نفس، سردرد، خستگی و کبودی است. درمان اصلی، پایین آمدن به ارتفاع کمتر است.
آسم و بیماری‌های مزمن ریه در ارتفاع
هوای سرد و خشک کوهستان می‌تواند باعث تنگی نفس و سرفه در بیماران آسمی شود. بیماران مبتلا به آسم یا COPD پیش از صعود باید با پزشک مشورت کنند، اسپری نجات‌بخش همراه داشته باشند و از صعود سریع پرهیز کنند.
پیشگیری و آمادگی پیش از کوهنوردی
- صعود تدریجی: بالای ۳۰۰۰ متر، هر روز بیش از ۳۰۰ تا ۵۰۰ متر ارتفاع نگیرید.
- یک روز استراحت و سازگاری پس از هر ۱۰۰۰ متر صعود.
- مایعات کافی بنوشید و از الکل پرهیز کنید.
- اگر سابقه‌ی ادم ریوی، آسم کنترل‌نشده یا بیماری قلبی دارید، پیش از سفر با پزشک ریه مشورت کنید.
نقش داروها در کوه‌گرفتگی (استازولامید و دگزامتازون)
دو داروی اصلی در پزشکی ارتفاع، استازولامید و دگزامتازون هستند؛ نقششان متفاوت است.
استازولامید — پیشگیری و سازگاری: با تحریک تنفس، اکسیژن خون را بالا می‌برد و سازگاری با ارتفاع را سریع‌تر میکند. برای پیشگیری از کوه‌گرفتگی حاد مصرف می‌شود و از ۲۴ ساعت پیش از صعود شروع می‌شود. عوارض آن گزگز انگشتان، تغییر مزه‌ی نوشابه‌های گازدار و تکرر ادرار است؛ در حساسیت به سولفونامیدها نباید مصرف شود.
دگزامتازون — درمان موارد شدید: کورتیکواستروئید قوی است که علائم کوه‌گرفتگی متوسط تا شدید و ادم مغزی ارتفاع بالا را سریع بهتر میکند، اما سازگاری را بهتر نمی‌کند — فقط علائم را پنهان میکند. پس جای پایین آمدن را نمیگیرد. برای پیشگیری فقط در افراد پرخطر که استازولامید را نمی‌توانند مصرف کنند.
نکته‌ی مهم: هیچ دارویی جای صعود تدریجی و پایین آمدن به‌موقع را نمیگیرد؛ داروها مکمل هستند، نه جایگزین.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم
تنگی نفس در استراحت، سرفه با خلط خونی یا کف‌آلود، درد قفسه سینه، کبودی لب‌ها، یا ناتوانی در ادامه‌ی مسیر — همه نشانه‌های هشدار هستند. در ارتفاع، پایین آمدن سریع مهم‌تر از هر دارویی است.
پیش از ویزیت: چه چیزهایی همراه بیاوریم؟
- آزمایش‌ها، عکس‌ها و سی‌تی‌های قبلی‌تان را همراه بیاورید.
- فهرست داروهای فعلی و اسپری‌هایی را که مصرف می‌کنید همراه داشته باشید.
- کمی زودتر از زمان نوبت برسید تا ویزیت‌تان بدون عجله انجام شود.
پرسش‌های پرتکرار
آیا کوهنوردی برای بیماران ریوی ممنوع است؟
نه لزوماً؛ بسیاری از بیماران با مشورت پزشک و صعود تدریجی میتوانند کوهنوردی کنند.
ادم ریوی ارتفاع بالا چقدر شایع است؟
در صعود سریع بالای ۴۰۰۰ متر، تا چند درصد کوهنوردان؛ با صعود تدریجی بسیار نادر است.
آیا اکسیژن همراه کافی است؟
اکسیژن کمک میکند، اما جای پایین آمدن را نمیگیرد.
پیش از صعود به ارتفاع، از سلامت ریه‌تان مطمئن شوید
اگر سابقه‌ی آسم، COPD، ادم ریوی یا بیماری قلبی دارید و قصد صعود دارید، پیش از سفر با پزشک ریه مشورت کنید؛ معاینه و بررسی ریه پیش از کوهنوردی در کلینیک بیماری‌های ریوی شیراز انجام می‌شود. برای نوبت در ساعات کاری تماس بگیرید.
ساعات کاری: شنبه تا چهارشنبه ۱۱ صبح تا ۹ شب