آب آوردن ریه (پلورال افیوژن) چیست؟ علت، علائم و درمان

ریه را به اتاقی تشبیه کنید که آب گرفته است: دیوارهای اتاق همان قفسه سینه‌اند و خودِ ریه، ساکن آن اتاق است. وقتی آب — یعنی مایع اضافی — دور ریه جمع می‌شود، اتاق تنگ و تنگ‌تر می‌شود و ریه دیگر نمی‌تواند کامل باز شود. دقیقاً به همین دلیل است که علامت اصلی این بیماری، تنگی نفس است.

آب دور ریه دقیقاً چیست؟

دور هر ریه را دو لایه پرده نازک به نام «پلور» پوشانده است: یک لایه چسبیده به خودِ ریه و یک لایه چسبیده به دیواره قفسه سینه. میان این دو لایه، در حالت طبیعی فقط مقدار بسیار کمی مایع وجود دارد — به اندازه چند قاشق — که مثل روغن عمل می‌کند و می‌گذارد ریه هنگام هر نفس، نرم و بدون اصطکاک روی دیواره قفسه سینه بلغزد.

وقتی تولید این مایع از جذبش بیشتر شود، مایع اضافی در همین فضای باریک جمع می‌شود؛ به این حالت «پلورال افیوژن» یا همان آب آوردن ریه می‌گویند. نکته مهم این است که آب دور ریه خودش یک بیماری مستقل نیست؛ علامت و نتیجه یک مشکل دیگر در بدن است — و پیدا کردن همان مشکل، قلبِ درمان است.

علت‌های آب آوردن ریه

علت‌ها زیادند، اما شایع‌ترین آن‌ها همین پنج علت است:

• نارسایی قلب — شایع‌ترین علت: وقتی قلب نمی‌تواند خون را خوب جلو براند، فشار در رگ‌ها بالا می‌رود و مایع از رگ‌ها به فضای دور ریه نشت می‌کند؛ در این حالت معمولاً هر دو ریه درگیرند.
• التهاب و عفونت ریه: ذات‌الریه و عفونت‌های ریه پرده دور ریه را ملتهب می‌کنند و مایع التهابی دور همان ریه جمع می‌شود؛ این نوع معمولاً یک‌طرفه است و با تب همراهی می‌کند.
• نارسایی کبد (سیروز): در بیماری پیشرفته کبد، هم فشار رگ‌های شکم بالا می‌رود و هم پروتئین خون کم می‌شود؛ مایع می‌تواند از شکم به قفسه سینه راه پیدا کند.
• نارسایی کلیه: وقتی کلیه‌ها آب و نمک اضافی بدن را خوب دفع نمی‌کنند، مایع در جاهای مختلف بدن — از جمله دور ریه — جمع می‌شود.
• کاهش آلبومین خون: آلبومین پروتئینی است که آب را داخل رگ نگه می‌دارد. وقتی به‌علت سوءتغذیه، بیماری کبد یا دفع پروتئین از کلیه کم شود، آب از رگ بیرون می‌زند و دور ریه و جاهای دیگر جمع می‌شود.

علت‌های دیگری هم وجود دارد — از لخته خون در ریه و بیماری‌های روماتیسمی تا بعضی تومورها — و دقیقاً به همین دلیل است که هر مایع دور ریه‌ای باید بررسی شود و نمی‌توان آن را به یک علت ثابت نسبت داد.

علائم آب دور ریه

اگر مقدار مایع کم باشد، ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد و اتفاقی در عکس ریه دیده شود. با بیشتر شدن مایع، این علائم شایع‌ترند:

• تنگی نفس که با فعالیت شروع می‌شود و کم‌کم در استراحت هم احساس می‌شود
• بدتر شدن تنگی نفس هنگام دراز کشیدن — بیمار ترجیح می‌دهد نشسته یا با چند بالش بخوابد
• سرفه، معمولاً خشک و بدون خلط
• احساس سنگینی یا درد در یک سمت قفسه سینه، گاهی دردناک‌تر هنگام نفس عمیق
• کم شدن توان فعالیت و زود خسته شدن

تشخیص چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص از معاینه شروع می‌شود: وقتی مایع دور ریه هست، در آن سمت صدای تنفس ضعیف‌تر شنیده می‌شود و هنگام دق کردن قفسه سینه، صدا گِرد و خفه است — مثل اتاقی که پر از آب باشد. بعد از معاینه، این بررسی‌ها به روشن شدن مقدار مایع و علتش کمک می‌کنند:

• عکس قفسه سینه: سفیدی در قسمت پایین ریه که جای مایع را نشان می‌دهد.
• سونوگرافی قفسه سینه: دقیق‌ترین راه دیدن مقدار و جای مایع کنار تخت بیمار و راهنمای امن برای تخلیه آن.
• سی‌تی‌اسکن: وقتی علت روشن نیست یا بررسی دقیق‌تر ریه و پرده دور آن لازم است.
• نمونه‌برداری از مایع (توراسنتز): در صورت نیاز، مقدار کمی از مایع با سوزن گرفته و آزمایش می‌شود؛ رنگ و ترکیب مایع سرنخ‌های مهمی درباره علتش می‌دهد.

درمان: اصل کلی

درمان علت زمینه‌ای است: اگر نارسایی قلب علت است، درمان قلب مایع را کم می‌کند؛ اگر عفونت است، درمان عفونت؛ اگر آلبومین پایین است، اصلاح آن. بدون درمان علت، مایع دوباره برمی‌گردد." data-en="Treating a pleural effusion has two parts, and both matter equally. The first part is treating the underlying cause: if heart failure is the cause, treating the heart reduces the fluid; if it is infection, treating the infection; if albumin is low, correcting it. Without treating the cause, the fluid comes back.">درمان آب دور ریه دو بخش دارد و هر دو به یک اندازه مهم‌اند. بخش اول، درمان علت زمینه‌ای است: اگر نارسایی قلب علت است، درمان قلب مایع را کم می‌کند؛ اگر عفونت است، درمان عفونت؛ اگر آلبومین پایین است، اصلاح آن. بدون درمان علت، مایع دوباره برمی‌گردد.

خارج کردن مایع وقتی نفس را تنگ کرده است: اگر مقدار مایع زیاد باشد و تنگی نفس بدهد، پزشک آن را با سوزن (توراسنتز) یا با لوله باریک تخلیه می‌کند تا ریه دوباره جا برای باز شدن پیدا کند و نفس راحت شود. انتخاب روش به مقدار مایع، علت آن و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد و تصمیمش با پزشک معالج است." data-en="The second part is removing the fluid when it is restricting breathing: if there is a large amount of fluid causing breathlessness, the doctor drains it with a needle (thoracentesis) or a thin tube, so the lung has room to open again and breathing becomes easier. The choice of method depends on the amount of fluid, its cause and the patient's general condition, and the decision rests with the treating physician.">بخش دوم، خارج کردن مایع وقتی نفس را تنگ کرده است: اگر مقدار مایع زیاد باشد و تنگی نفس بدهد، پزشک آن را با سوزن (توراسنتز) یا با لوله باریک تخلیه می‌کند تا ریه دوباره جا برای باز شدن پیدا کند و نفس راحت شود. انتخاب روش به مقدار مایع، علت آن و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد و تصمیمش با پزشک معالج است.

پرسش‌های پرتکرار